Thư viện TCVN cho Turbo Pascal

Năm 2008, hồi học cấp 3, mình viết một thư viện cho Turbo Pascal 7.0 tên là TCVN, để chương trình Pascal ở chế độ văn bản hiển thị được chữ Việt và cho người dùng gõ tiếng Việt kiểu Telex hoặc VNI. Tệp TCVN.TPU còn lưu tới nay mang ngày 22/11/2008, chương trình trợ giúp đi kèm mang ngày 16/09/2008.

Thư viện từng được giới thiệu trên vài diễn đàn tin học, trong bài “Nhập xuất tiếng Việt trong Pascal với thư viện TCVN” (một bản chép lại ghi ngày 06/07/2011), kèm bản cài “Turbo Pascal tích hợp thư viện TCVN” do mình đóng gói. Bản cài đó, một tệp .exe cho Windows tải lên ngày 04/05/2011, vẫn còn trên MediaFire. Bài này ghi lại thư viện, kèm một bản lưu để tải về chỉ gồm thư viện, trợ giúp và các ví dụ.

Từ bản 7.3.4, Turbo Pascal (With DOSBox) của Lưu Nguyễn Thiện Hậu cũng tích hợp thư viện này. Trang download.com.vn ghi hơn 200.000 lượt tải Turbo Pascal (With DOSBox), và nút tải ở đó dẫn tới bản cài trên SourceForge. Một bài báo ngày 14/7/2014, nay trên trang Báo Đồng Tháp, viết về phần mềm hỗ trợ học Pascal của hai học sinh lớp 9 Trường THCS Vĩnh Kim; phần mềm dùng thư viện TCVN.TPU để hiển thị tiếng Việt có dấu trong Turbo Pascal.

Tìm lại thư viện này giống một lần khai quật khảo cổ: link tải trong bài giới thiệu cũ đã bị xoá, tệp thư viện nằm trong bộ cài của người khác, còn lệnh ẩn chỉ thấy được khi dịch ngược mã máy. May là có Claude (AI, chạy trong Claude Code) làm phần lớn việc đó cho mình. Tự làm thì mình sẽ mất rất nhiều thời gian, và chắc mình sẽ không làm.

Thư viện có gì

Chương trình khai báo uses tcvn; rồi gọi các thủ tục và hàm sau:

Chương trình trợ giúp TCVNHELP.EXE (cũng chạy trong DOS) mô tả đủ 3 thủ tục và 4 hàm này:

Xem các trang khác của TCVNHELP.EXE

Ví dụ

program ViDu;
uses crt, tcvn;
var s: string;
begin
  loadfont;          { nap font TCVN3, xoa man hinh }
  writeln(telex('Ddaay laf moojt dofng tieesng Vieejt'), ' (Telex)');
  writeln(vni('D9a6y la2 mo65t do2ng tie61ng Vie65t'), ' (VNI)');
  writeln;
  write(telex('Gox moojt caau'), ' (Telex): ');
  s := readt;        { go Telex, nhan ve chuoi TCVN3 }
  writeln(telex('Bajn vuwfa gox: '), s);
  readln;
  unloadfont;        { tra lai font cua may }
end.

Xem VIDU.PAS trong trình soạn thảo Turbo Pascal 7.0

Ví dụ này cho thấy hai giới hạn của thư viện:

• Dấu phải gõ liền sau nguyên âm: chafo ra “chào”, còn chaof ra “chaò”; moojt ra “một”, còn mootj ra “môtj”. Bộ gõ ngày nay như JOKey cho gõ dấu ở cuối chữ.
• telex() đổi mọi chữ, kể cả chữ tiếng Anh: telex('Telex') ra “Telẽ”, và gõ pascal qua ReadT ra “pácal”. Thư viện chưa có kiểm tra chính tả, nên trong ví dụ chữ “Telex” được để ngoài lời gọi telex().

Thư viện hiển thị tiếng Việt thế nào

Ở chế độ văn bản 80×25, màn hình là 2.000 ô, mỗi ô lưu một byte mã ký tự và một byte màu, ở địa chỉ B800:0000. Hình của từng mã ký tự lấy từ một bảng font 256 hình chữ trong card VGA. loadfont gọi ngắt 10h với AX = 1100h để nạp 256 hình chữ 8×16 của thư viện vào bảng đó. Các mã từ 128 tới 255 khi đó mang hình chữ Việt theo bảng mã TCVN3, nên chương trình chỉ cần in các byte TCVN3 là ra chữ Việt. unloadfont gọi AX = 1104h để nạp lại font 8×16 có sẵn của máy.

Font dài 4.096 byte (256 hình chữ × 16 byte), nằm trong tệp TCVN.OBJ được liên kết vào unit. Theo trí nhớ của mình, các hình chữ Việt trong font được trích từ VietRes, bộ gõ tiếng Việt cho DOS của Seatic. Bản VietRes đi kèm Turbo Pascal (With DOSBox) bị nén bằng PKLITE, nên chưa so được từng byte.

Trước khi nạp font, loadfont chuyển sang chế độ đồ hoạ 13h rồi về chế độ văn bản 03h. Trên Windows XP, chương trình DOS chuyển sang chế độ đồ hoạ thì cửa sổ dòng lệnh chuyển sang toàn màn hình; có lẽ vì vậy mà trợ giúp gốc ghi rằng loadfont “đưa về chế độ toàn màn hình (full screen)”. Trong DOSBox, font hiện trong cửa sổ như bình thường.

Dịch ngược TCVN.TPU, loadfont làm những việc sau (viết lại bằng Pascal, tên biến lấy từ bảng ký hiệu của unit):

function ReadChar(x, y: byte): char;   { mem[$B800 : (y-1)*160 + (x-1)*2] }
function ReadLine(y: byte): string;    { 79 ký tự của dòng y }

procedure Loadfont;
var regs: Registers; show_inf: boolean; i: byte;
begin
  show_inf := false;
  for i := 1 to 25 do
    if Pos('author', ReadLine(i)) > 0 then begin show_inf := true; break; end;
  { int 10h với AX = 13h rồi AX = 03h: đặt lại chế độ văn bản 80x25 }
  regs.ax := $1100; regs.bx := $1000;  { nạp font, 16 byte mỗi hình chữ }
  regs.cx := 256;   regs.dx := 0;      { 256 hình chữ, từ mã 0 }
  regs.es := Seg(font); regs.bp := Ofs(font);
  Intr($10, regs);
  if show_inf then begin TCVNInf; ClrScr; end;
end;

Lệnh ẩn in thông tin tác giả

Có hai cách để thư viện in thông tin tác giả:

1. Gọi thẳng TCVNInf. Thủ tục này có trong TCVNHELP.EXE, nhưng bài giới thiệu thư viện trên diễn đàn và trang trợ giúp của Turbo Pascal (With DOSBox) đều không nhắc tới nó.
2. Để chữ author hiện ở bất kỳ đâu trên màn hình rồi gọi loadfont. Không tài liệu nào ghi cách này: nó chỉ nằm trong mã của loadfont ở trên.

program Author;
uses crt, tcvn;
begin
  clrscr;
  while keypressed do readkey;  { bo phim con trong bo dem }
  writeln('author');
  loadfont;      { thay "author" -> TCVNInf, roi xoa man hinh }
  writeln(telex('Xin chafo, ddaay laf thuw vieejn TCVN.'));
  readln;
  unloadfont;
end.

Dòng while keypressed do readkey; để bỏ các phím còn sót trong bộ đệm bàn phím. Nếu bộ đệm còn một phím, ReadKey trong TCVNInf nhận phím đó, và màn hình thông tin tác giả biến mất trước khi kịp đọc.

Tìm lại bằng dịch ngược

Mình chỉ nhớ là đã giấu một lệnh in thông tin tác giả trong thư viện, không nhớ là lệnh gì. Claude tìm lại lệnh đó qua các bước dưới đây; mình chỉ đưa yêu cầu và trả lời vài câu hỏi (các prompt nằm ở cuối bài).

1. Link tải trong bài giới thiệu cũ đã bị xoá. Bài “Một số điều có thể bạn chưa biết về Turbo Pascal” trên congnghevadoisong.vn (25/06/2012) còn link MediaFire của bản cài gốc, nhưng lúc đó máy của Claude bị chặn truy cập MediaFire. Sau khi mình mở chặn, Claude tải bản cài gốc về: TCVN.TPU và TcvnHelp.EXE trong đó giống từng byte với hai tệp lấy từ Turbo Pascal (With DOSBox) ở bước 2.
2. Bản cài Turbo Pascal (With DOSBox) 7.3.5 là một tệp .msi (tệp OLE compound file). Bên trong có một tệp cabinet nén kiểu MSZIP chứa 278 tệp, trong đó có TCVN.TPU và TCVNHELP.EXE. Script extract-tp7.py trong bản lưu đọc cả hai định dạng này bằng thư viện chuẩn của Python.
3. Tệp .TPU của Turbo Pascal 7.0 bắt đầu bằng chữ ký TPUQ, và giữ nguyên tên các ký hiệu. Phần interface có 7 tên: Loadfont, UnLoadfont, TCVNInf, telex, vni, ReadT, ReadV. Tiếp theo là các tên nội bộ như ReadChar, ReadLine, font, show_inf.
4. Mã máy bắt đầu ở offset 0xC00. Mỗi thủ tục là một code segment riêng, theo một bảng 15 mục ở offset 0x783. Mỗi lời gọi tới thủ tục khác được ghi trong một bảng fixup, 8 byte mỗi mục: unit, loại, đích, độ lệch, vị trí trong segment.
5. Segment của loadfont mở đầu bằng hằng chuỗi Pascal 06 'author'. Lời gọi cuối cùng trong segment này có fixup trỏ vào mục thứ 3 của bảng thủ tục, tức TCVNInf. Các chuỗi thông tin tác giả nằm ở đầu segment của TCVNInf, lưu bằng mã TCVN3.
6. Cuối cùng, Claude biên dịch hai ví dụ ở trên bằng TPC.EXE 7.0 và chạy trong DOSBox để kiểm tra.

0007  55              push   bp
0008  89 e5           mov    bp, sp
...
0016  c6 46 ea 00     mov    byte [bp-0x16], 0      ; show_inf := false
001a  c6 46 eb 01     mov    byte [bp-0x15], 1      ; i := 1
...
0023  bf 00 00        mov    di, 0                  ; fixup: hằng 'author' ở đầu segment
...
0032  e8 00 00        call   ReadLine               ; fixup: thủ tục nội bộ của TCVN
0035  9a 00 00 00 00  call   far Pos                ; fixup: System
003a  09 c0           or     ax, ax
003c  7e 06           jle    +6
003e  c6 46 ea 01     mov    byte [bp-0x16], 1      ; show_inf := true
...
0044  80 7e eb 19     cmp    byte [bp-0x15], 25     ; hết 25 dòng?
004a  b8 13 00        mov    ax, 13h
004d  cd 10           int    10h                    ; chế độ đồ hoạ 320x200
004f  b8 03 00        mov    ax, 03h
0052  cd 10           int    10h                    ; về chế độ văn bản 80x25
0054  c7 46 ec 00 11  mov    word [bp-0x14], 1100h  ; regs.ax: nạp font
...
007c  9a 00 00 00 00  call   far Intr               ; fixup: Dos
0081  80 7e ea 00     cmp    byte [bp-0x16], 0      ; show_inf?
0085  74 09           je     +9
0087  0e              push   cs
0088  e8 00 00        call   TCVNInf                ; fixup: mục 3 của bảng thủ tục
008b  9a 00 00 00 00  call   far ClrScr             ; fixup: Crt

Tải về

tcvn-pascal.zip (24 KB) gồm:

• TCVN.TPU: thư viện, giống từng byte với tệp trong bản cài gốc năm 2011 và trong Turbo Pascal (With DOSBox) 7.3.5;
• TCVNHELP.EXE: chương trình trợ giúp gốc;
• VIDU.PAS, INFO.PAS, AUTHOR.PAS: ba ví dụ trong bài;
• tools/extract-tp7.py: chép Turbo Pascal 7.0 ra từ bản cài Turbo Pascal (With DOSBox);
• tools/tpudis.py: dịch ngược một code segment của tệp .TPU (cần clang và objdump);
• README.txt và SHA256SUMS.txt.

Gói không kèm Turbo Pascal 7.0, vì đó là phần mềm của Borland. TCVN.TPU chỉ dùng được với Turbo Pascal 7.0, nên cần lấy trình biên dịch từ bản cài Turbo Pascal (With DOSBox) như hướng dẫn dưới đây, hoặc từ bản Turbo Pascal 7.0 bạn đang có.

SHA-256 của tệp zip: e72f2d6e80a6066c03456fff973419e8aa3dc3fd51dc19b90b06e0a568d70020

Chạy thử bằng DOSBox

macOS

Claude đã chạy thử các bước này trên máy Mac của mình (macOS 26):

1. Cài DOSBox Staging:

   brew install dosbox-staging

2. Tải TP(WDB)-7.3.5-Setup.msi từ trang SourceForge của Turbo Pascal (With DOSBox).

3. Giải nén tcvn-pascal.zip, mở Terminal trong thư mục tcvn-pascal, rồi chép Turbo Pascal 7.0 ra từ bản cài:

   python3 tools/extract-tp7.py ~/Downloads/TP\(WDB\)-7.3.5-Setup.msi

4. Biên dịch và chạy ví dụ:

   dosbox-staging -c "mount c ." -c "c:" -c "tpc vidu.pas" -c "vidu"

   Hoặc mở trình soạn thảo Turbo Pascal (Ctrl+F9 để chạy, Alt+X để thoát):

   dosbox-staging -c "mount c ." -c "c:" -c "turbo vidu.pas"

   Xem trợ giúp gốc của thư viện:

   dosbox-staging -c "mount c ." -c "c:" -c "tcvnhelp"

Windows

Các bước này chưa được thử trên Windows.

• Cách đơn giản nhất: cài Turbo Pascal (With DOSBox) từ 7.3.4 trở lên. Bản này đã tích hợp thư viện TCVN, chỉ cần khai báo uses tcvn;.

• Cách giống macOS: cài DOSBox Staging và Python 3, tải bản cài .msi như trên, rồi trong thư mục tcvn-pascal chạy:

  py tools\extract-tp7.py "%USERPROFILE%\Downloads\TP(WDB)-7.3.5-Setup.msi"
  dosbox -c "mount c ." -c "c:" -c "tpc vidu.pas" -c "vidu"

  dosbox.exe nằm trong thư mục cài DOSBox Staging.

Liên quan

Mười tám năm sau, mình vẫn làm bộ gõ tiếng Việt, giờ là JOKey cho macOS: bài Làm bộ gõ tiếng Việt cho macOS kể về nó, từ engine tới cách gõ vào từng app.